Yazan: Carly Cassella
Çeviren: Bensu Topkül
Düzenleyen: Ümit Sözbilir
Özet: Dünya Sağlık Örgütünün yeni analizine göre tüm kanser vakalarının %38’i önlenebilir nedenlerden kaynaklanıyor. Bu vakaların arkasındaki en büyük iki yaşam tarzı ise tütün kullanımı ve alkol tüketimidir. Kansere sebep olan bu nedenlerin kontrol altına alınmasıyla her yıl milyonlarca kanser vakasının önüne geçilebilir.
Kansere karşı kendimizi güçsüz hissederiz ancak yeni bir araştırma bize kanser oluşma olasılığını azaltabileceğimiz birkaç yol gösteriyor [1]. Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) yeni analizine göre dünya çapındaki tüm kanser vakalarının üçte birinden fazlası önlenebilir [2]. Akciğer, mide ve rahim ağzı kanserleri bu vakaların neredeyse yarısını oluşturmaktadır. Bu da her yıl milyonlarca ölümcül kanser vakasının tıbbi müdahale, davranış değişiklikleri, mesleki risklerin azaltılması veya çevresel kirleticilerle mücadele yoluyla önlenebileceği anlamına gelmektedir [3] [4].
DSÖ’nde tıbbi epidemiyolog ve analizin kıdemli yazarı olan Isabelle Soerjomataram “Kansere neden olan önlenebilir sebeplerin ele alınması küresel kanser yükünü azaltmak için en güçlü fırsatlardan birini temsil etmektedir.” diyor [5]. Analiz, 2022 yılında yaklaşık 19 milyon yeni kanser vakası olduğunu ortaya koydu. Bu teşhislerin yaklaşık %38’i, 30 değişken risk faktörüyle ilişkiliydi. Bunlar arasında tütün kullanımı, alkol kullanımı, yüksek vücut kitle endeksi, yetersiz fiziksel aktivite, dumansız tütün (çiğneme tütünü gibi), areka fıstığı olarak bilinen geleneksel bir uyarıcı, yetersiz emzirme, hava kirliliği, morötesi radyasyon, bulaşıcı ajanlar1 bir düzineden fazla mesleki maruziyet yer alıyordu [6].
Peki, kanserle ilişkili önlenebilir faktörler arasında ne geliyor? Tütün içmek. Bu faktör, 2022 yılında tüm kanser vakalarının %15’i ile bağlantılıydı. Erkekler için risk özellikle daha yüksekti. 2022’de erkeklerdeki tüm yeni kanser vakalarının %23’üne tütün içmek sebep olsa da sigara içmek tek neden değildir; hava kirliliği de rol oynamaktadır ve etkisi bölgeye göre değişiklik göstermektedir. Örneğin Doğu Asya’da kadınlarda görülen tüm akciğer kanseri vakalarının yaklaşık %15’i hava kirliliğinden kaynaklanmaktadır. Kuzey Afrika ve Batı Asya’da ise erkeklerde görülen tüm akciğer kanseri vakalarının yaklaşık %20’si hava kirliliğinden kaynaklanmaktadır.
Tütün içiminin ardından değiştirilebilir yaşam tarzı faktörleri arasında ikinci sırada alkol tüketimi yer almaktadır. Alkol tüketimi tüm yeni kanser vakalarının %3,2’sini (yaklaşık 700.000 vaka) oluşturmaktadır. Bu arada enfeksiyonlar yeni kanser vakalarının yaklaşık %10’uyla bağlantılıdır. Kadınlar arasında önlenebilir kanserlerin en büyük kısmı rahim ağzı kanserine yol açabilen yüksek riskli insan papilloma virüsüyle bağlantılıdır (HPV) [7]. Neyse ki artık bu virüsle ilişkili birçok hastalığı önleyen bir HPV aşısı var ancak dünyanın birçok yerinde aşı kapsamı hâlâ düşük [8] [9].
Mide kanseri vakaları erkekler arasında daha yaygındır ve aşırı kalabalık, yetersiz hijyen sistemi ve temiz suya erişimin yetersizliği nedeniyle sigara ve enfeksiyonlarla ilişkilidir.
DSÖ Kanser Kontrolü Ekip Lideri ve analizin ortak yazarı André Ilbawi “Ülkeler ve nüfus grupları arasındaki örüntüleri inceleyerek hükûmetlere ve bireylere daha özelleştirilimiş bilgiler sunarak birçok kanser vakasının ortaya çıkmasını önlemeye yardımcı olabiliriz.” diyor [10].
1 Bir etkiye neden olan kişi veya şey. Örneğin, hastalığa neden olan bakteriler, neden oldukları belirli hastalıkların etkenleridir.
