Yazan: Carly Cassella
Çeviren: Bensu Topkül
Düzenleyen: Ümit Sözbilir
Özet: Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yeni analizine göre, tüm kanser vakalarının yaklaşık %38’i önlenebilir nedenlere bağlıdır. Bu önlenebilir vakaların başlıca nedenleri arasında tütün kullanımı ve alkol tüketimi yer almaktadır. Kansere yol açan bu faktörlerin kontrol altına alınmasıyla her yıl milyonlarca kanser vakasının önüne geçilebilir.
Kanserle mücadelede çoğu zaman çaresiz hissetsek de yeni araştırmalar kanser oluşma riskini azaltabileceğimiz yöntemler sunmaktadır [1]. Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) son analizine göre dünya genelindeki tüm kanser vakalarının üçte birinden fazlası önlenebilir niteliktedir [2]. Bu önlenebilir vakaların yaklaşık yarısını akciğer, mide ve rahim ağzı kanserleri oluşturmaktadır. Bu durum, her yıl milyonlarca ölümcül kanser vakasının tıbbi müdahaleler, yaşam tarzı değişiklikleri, mesleki risklerin azaltılması ve çevresel kirlilikle mücadele gibi önleyici tedbirlerle engellenebileceği anlamına gelmektedir [3] [4].
DSÖ’de tıbbi epidemiyolog ve analizin kıdemli yazarı olan Isabelle Soerjomataram, “Kansere neden olan önlenebilir faktörlerin ele alınması, küresel kanser yükünü azaltmak için en etkili yollardan biridir.” şeklinde belirtiyor [5]. Analiz sonuçlarına göre, 2022 yılında dünya genelinde yaklaşık 19 milyon yeni kanser vakası teşhis edildi. Bu teşhislerin yaklaşık %38’i, 30 farklı risk faktörüyle ilişkili bulunuyor. Bu faktörler arasında tütün ve alkol kullanımı, yüksek vücut kitle endeksi, yetersiz fiziksel aktivite, dumansız tütün, areka fıstığı, yetersiz emzirme, hava kirliliği, morötesi radyasyon, bulaşıcı etkenler1 ve bir düzineden fazla mesleki maruziyet yer alıyor [6].
Kanserle ilişkili önlenebilir faktörler arasında ilk sırada tütün kullanımı yer alıyor. Bu faktör, 2022 yılında tüm kanser vakalarının yaklaşık %15’i ile ilişkilendirildi. Risk, erkekler arasında özellikle daha yüksek seyrediyor. 2022’de erkeklerde teşhis edilen yeni kanser vakalarının %23’ünün nedeni tütün kullanımı olsa da tek etken sigara içmek değil. Hava kirliliği de önemli bir rol oynuyor ve etkisi coğrafi bölgelere göre değişiklik gösteriyor. Örneğin, Doğu Asya’da kadınlarda görülen tüm akciğer kanseri vakalarının yaklaşık %15’i hava kirliliğinden kaynaklanırken Kuzey Afrika ve Batı Asya’da erkeklerde görülen tüm akciğer kanseri vakalarının yaklaşık %20’si hava kirliliğine bağlıdır.
Tütün kullanımının ardından, değiştirilebilen yaşam tarzı faktörleri arasında ikinci sırada alkol tüketimi yer alıyor. Alkol tüketimi, 2022 yılında tüm yeni kanser vakalarının yaklaşık %3,2’sini (yaklaşık 700.000 vaka) oluşturdu. Öte yandan, enfeksiyonlar yeni kanser vakalarının yaklaşık %10’u ile ilişkilidir. Kadınlar arasında önlenebilir kanserlerin önemli bir bölümü, rahim ağzı kanserine yol açabilen yüksek riskli insan papilloma virüsü (HPV) ile bağlantılıdır [7]. Neyse ki HPV ile ilişkili birçok hastalığı önleyen bir aşı mevcut ancak dünyanın birçok yerinde aşı kapsamı henüz yeterli düzeyde değil [8] [9].
DSÖ Kanser Kontrolü Ekip Lideri ve analizin ortak yazarı André Ilbawi, “Ülkeler ve nüfus grupları arasındaki eğilimleri analiz ederek hükûmetlere ve bireylere daha özelleştirilmiş bilgiler sunabilir ve böylece birçok kanser vakasının önlenmesine katkıda bulunabiliriz.” şeklinde açıklıyor [10].
1 Bir etkiye neden olan kişi veya şey. Örneğin, hastalığa neden olan bakteriler, ilgili hastalığın etkenidir.
